-
W jednym z podręczników natknęłam się na zdanie, które dotyczyło litery i: „Jak widać, litera ta może być wyłącznie znakiem zmiękczenia, jak w, lub zmiękczenia wraz z głoską”. Zastanawiam się, jaka jest różnica pomiędzy miękkością głoski a jej zmiękczeniem. Co to znaczy, że litera i jest znakiem miękkości, a co oznacza, że jest znakiem zmiękczenia? Czy jeżeli głoska jest zmiękczona, to zawsze musi wystąpić po niej głoska i lub j (czy w wyrazie piasek występuje głoska i czy j?). Jak sytuacja wygląda, gdy głoska jest miękka – czy wtedy nie występuje po niej i lub j?
Litera i odgrywa w polszczyźnie specyficzną rolę. W zależności od użycia można wyróżnić 4 różne sytuacje (oznaczone poniżej cyframi w nawiasie). Litera i może bowiem pełnić:
- dwie funkcje – informuje o miękkości, a zarazem oznacza głoskę [i] (1) lub [j] (2),
- jedną funkcję:
- tylko informuje o miękkości (3),
- tylko oznacza głoskę (4).
Zobrazujmy to odpowiednimi przykładami.
Dwufunkcyjność litery i
1. Litera i może informować o miękkości poprzedzającej spółgłoski oraz oznaczać głoskę [i], np.:
siła [śiła],
wozić [voźić].
Nakładają się tu 2 funkcje litery i, ponieważ – po pierwsze – nie mówimy [siła] (przez s), ale [śiła] (przez ś), a po drugie – i oznacza oddzielną głoskę [i], nie mówimy bowiem [śła], ale [śiła].
2. Litera i może informować o miękkości poprzedzającej spółgłoski oraz oznaczać głoskę [j], np.:
radio [rad'jo],
tiara [t'jara].
Również tutaj nakładają się 2 funkcje litery i. Nie jest to tak dobrze widoczne jak w poprzednich przykładach, ale czym innym jest zmiękczona głoska [d'], czym innym – twarde [d], analogicznie zmiękczone [t'] i twarde [t]. Mówiąc radio i np. dom czy tiara oraz kotka, inny jest układ języka przy wymowie zmiękczonych głosek [d'] oraz [t'] niż przy twardych [d] i [t].
Druga funkcja to oczywiście oznaczenie przez literę i oddzielnej głoski [j].
Do tej sytuacji zaliczamy też piasek, o który Pani pytała. Występuje tu oczywiście głoska [j], wyraźnie słyszalna w mowie, a litera i pełni dwie wyżej omówione funkcje.
Jednofunkcyjność litery i
3. Litera i może być wyłącznie graficznym znakiem miękkości, np.:
zioła [źoła],
wodzie [wodźe].
Tak jak w sytuacji nr 1 litera i informuje o miękkości poprzedzającej spółgłoski, ale sama nie oznacza oddzielnej głoski. Pełni więc tylko jedną funkcję: jest de facto odpowiednikiem znaku diakrytycznego (kreseczki, która pojawia się w literze ź lub dź).
4. Litera i oznacza tylko głoskę [i], np.:
igła [igła],
poigrać [poigrać].
Sytuacja taka ma miejsca wtedy, gdy litera i występuje po samogłosce lub pauzie. W tym wypadku litera i nie oznacza miękkości, a jedynie pełni funkcję głoski [i].
Odpowiadając na Pani pozostałe pytania:
Zastanawiam się, jaka jest różnica pomiędzy miękkością głoski a jej zmiękczeniem.
Głoski miękkie to wszystkie głoski środkowojęzykowe, czyli np. [ś], [ź] czy [ć], a zmiękczone to głoski opisane w sytuacji nr 2, czyli [d'] lub [t'] – artykułowane są one z dodatkowym ruchem języka ku podniebieniu twardemu.
Co to znaczy, że litera i jest znakiem miękkości, a co oznacza, że jest znakiem zmiękczenia?
Niestety nie jestem w stanie odpowiedzieć na to pytanie ze 100-procentową pewnością. Prawdopodobnie chodzi o to, że wtedy, gdy litera i informuje o miękkości (sytuacja nr 1), jest znakiem miękkości, a gdy mamy do czynienia z głoską zmiękczoną (sytuacja nr 2), wówczas litera i jest znakiem zmiękczenia.
Czy jeżeli głoska jest zmiękczona, to zawsze musi wystąpić po niej głoska i lub j? Jak sytuacja wygląda, gdy głoska jest miękka – czy wtedy nie występuje po niej i lub j?
Tak, jeżeli mówimy o głosce zmiękczonej, to musi znaleźć się po niej głoska [i] lub [j]. Ale jeżeli chodzi o głoski miękkie, to i nie jest obligatoryjne (śnieg, ćma, koń).
