Polecamy

  • Warsztat pisarza
  • Listy do młodego pisarza
  • Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika
  • Będę pisarzem
  • Autor 2.0
  • Praktyczny kurs pisarstwa
  • Porady prawne
Artykuły literackie

  • Bo rym, gdy z niespodzianych, rzadkich sylab splecion,
    Zda się, że treść natury lepiej uwypukli!

    Antoni Lange, Rym

     

    O ile pisząc o miarach wierszowych, zdawałem sobie sprawę z tego, że piszę dla niewielkiej grupki dziwaków, którzy pielęgnują archaiczne techniki i są w tym podobni do miłośników starych aut, o tyle krótkim wprowadzeniem do sztuki rymowania mam nadzieję trafić do szerszego grona fabrykantów mowy wiązanej. Co prawda, w awangardzie poezji rym trafia się nader rzadko, ale nadal rymują autorzy tekstów piosenek oraz hiphopowcy.

    Z rymowaniem jest jak z każdą techniką – im więcej treningu, tym lepiej wychodzi. Przed treningiem zaś dobrze jest zapoznać się z odrobiną teorii, która uczyni go bardziej efektywnym.

     

    Co to jest rym – definicja

    Nie będzie nam do tego potrzebna definicja rymu – jaki jest rym, każdy widzi, zresztą „powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania” to tylko naukowościowy sposób powiedzenia, że końcówki wersów lub jednostek rytmicznych brzmią tak samo albo na tyle podobnie, że odbiorca to zauważa i ma z tego przyjemność estetyczną.

     

    Podział rymów ze względu na akcent

    Ważniejsza jest świadomość, że rym liczy się od ostatniej akcentowanej sylaby rymowanej frazy i tę tzw. przestrzeń rymową należy „zgrywać”. Im głębiej akcent położony, tym więcej głosek do zrymowania – i z tego względu rymy dzielimy na:

    • oksytoniczne (męskie)[1] – z akcentem na ostatnią sylabę, częste w wierszach sylabotonicznych, np. bój – gnój;
    • paroksytoniczne (żeńskie) – z akcentem na przedostatnią sylabę, często stosowane w wierszu sylabotonicznym, np. kiła – mogiła;
    • proparoksytoniczne (bez potocznej nazwy w języku polskim ze względu na niezwykłą rzadkość występowania) – z akcentem na sylabę trzecią od końca, np. wykręcać się – zniechęcać się.

     

    Rodzaje rymów

    Jeśli do naszej „przestrzeni rymowej” upchamy dużo głosek (np. wystrzał – sfilistrzał), będziemy mieli do czynienia z tzw. rymem bogatym. Niewielka ilość współbrzmiących głosek da nam rym ubogi (np. źle – gnie). Przestrzeń rymową można naturalnie przekraczać i układać współbrzmienia sięgające poza ostatnią akcentowaną sylabę (np. żmiją – dasz mi ją) – takie rymy nazywa się głębokimi.

    Rymy mogą być także dokładne (pełne, ścisłe) – utrzymują pełną identyczność głoskową na obszarze współdźwięczności, oraz niedokładne (przybliżone) – te nie wymagają identyczności głosek w obrębie obszarów rymowych, np. bicie – misie. Wyróżniamy wśród nich asonanse – rymy oparte na identyczności samogłosek, np. plama – trawa, oraz konsonanse, oparte na identyczności spółgłoskowej, np. gong – gang.

    Ciekawymi rymami, z którymi warto eksperymentować, są rymy składane – ich przestrzeń rozciąga się poza granice pojedynczego wyrazu. Mistrzem tej techniki był Bruno Jasieński: prze go – najlepszego, miasto – na sto. Z kolei rymy łamane tworzą ekscentryczny efekt intonacyjno-semantyczny (często komiczny, jak u Tadeusza Boya-Żeleńskiego – Gdy się człowiek robi starszy):


    Gdy się człowiek robi starszy,
    Wszystko w nim po trochu parszy-
    wieje;

    Ceni sobie spokój miły
    I czeka, aż całkiem wyły-
    sieje.


    Rym łamany można znaleźć również u Mickiewicza – w Panu Tadeuszu przecięcie słowa w połowie pozwoliło zachować trzynastozgłoskowe metrum:


    Zwała się Kokosznicka, z domu Jendykowi-
    Czówna; jej wynalazek epokę stanowi


    Rymy gramatyczne, czyli jakich rymów unikać

    Czymś, czego każdy rymujący powinien się wystrzegać, są rymy gramatyczne, utworzone z wyrazów, których współbrzmienie wynika z identyczności końcówek gramatycznych (np. jadłem – spadłem. Uważane są za stosunkowo najłatwiejszy rodzaj rymowania i chociaż stosowali je nawet najwięksi, należy bardzo z nimi uważać. Jako ich przeciwieństwo wyróżnia się rymy niegramatyczne, utworzone z wyrazów należących do różnych kategorii gramatycznych lub różniących się formą gramatyczną (np. przypadkiem, liczbą, osobą, czasem itp.).

    Mówi się również o rymach banalnych, inaczej oklepanych, utworzonych z wyrazów często zestawianych w pozycjach rymowych i ciągnących za sobą łańcuch wyeksploatowanych skojarzeń i pomysłów poetyckich. Przykłady zbanalizowanych zestawień rymowych: róż-kruż-zórz, łzy-sny-bzy, blizna-ojczyzna, sercem-kobiercem, dal-żal. Rymy banalne o najprostszej postaci i łatwym układzie, skojarzone ze stylistyczną i poetycką prymitywnością tekstu, właściwą utworom amatorskim, nazywane są rymami częstochowskimi.

     

    Rymy homonimiczne, tautologiczne i kalamburowe

    Istnieją także rymy homonimiczne, oparte na homonimach, powtarzają pełną brzmieniową postać całych wyrazów, ale zróżnicowanych pod względem znaczeniowym, np. stokroć (stokrotka) – po stokroć. Uważa się je za wyszukane, w przeciwieństwie do zwykłych powtórzeń wyrazowych, zwanych rymami tautologicznymi (Mój Robaku! wołając, czy to tylko prawda?/ Mój Robaku! powtarzał, czy to tylko prawda? – jak widać, na łatwiznę szedł czasem i Mickiewicz).

    Zabawą dla wprawniejszych są rymy kalamburowe, sugerujące dwuznaczność i rzeczywiste lub domniemane więzi znaczeniowe rymowanych wyrazów, czyli stanowiące kalambur:


    Słusznie mówimy, że panny boginie,
    Bo ginie każdy, kto im się nawinie.
    Kto tedy wpadniesz w ręce tych to bogiń,
    Trudno inaczej: albo gnij, albo giń.

    A. Morsztyn, Boginie


    Rzadką formą układu rymowego, możliwą tylko w krótkich utworach lub na przestrzeni pojedynczych strof, jest monorym, polegający na powiązaniu tym samym rymem wszystkich wersów w wierszu.

     

    [1] Za grecką tradycją filologiczną akcenty padające na sylabę ostatnią, przedostatnią i trzecią od końca nazywa się kolejno oksytonicznym, paroksytonicznym i proparoksytonicznym.

Autor: Piotr Ołowiak
Korekta Tekstów
Czy szukasz
redaktora lub korektora?
Jeśli tak, to trafiłeś
we właściwe miejsce!
Oto, czym się zajmujemy:
  • redagowanie książek,
  • korekta książek,
  • redakcja i korekta CV
    i listów motywacyjnych,
  • korekta tekstów na stronach WWW,
  • redagowanie i korekta tekstów innego rodzaju.
Wyślij tekst do wyceny!
Dlaczego warto?
  • Bezpłatna wycena
    już w 4 godziny!
  • Darmowa próbka 5 stron!
  • Bez dopłaty za
    zlecenia ekspresowe!