Polecamy

  • Warsztat pisarza
  • Listy do młodego pisarza
  • Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika
  • Będę pisarzem
  • Autor 2.0
  • Praktyczny kurs pisarstwa
  • Porady prawne
Aktualności językowe

  • Trzy dni temu w artykule „SMS-y” i „esemesy” – pisownia, odmiana i wymowa wspomniałem, że D. lp od słowa SMS to SMS-u, a potocznie – SMS-a. Taka odmiana może dziwić. Pod artykułem pojawił się zresztą komentarz:

    „Ten dopełniacz mnie całkowicie zaskoczył – coś mi się wydaje, że forma SMS-u «wyleci» z normy dość szybko. A póki co, zapamiętam ten przykład jako argument do dyskusji ze znajomymi purystami ;)”.

    Prawdę mówiąc, i ja odnoszę wrażenie, że forma SMS-a jest częstsza i że w dłuższej perspektywie to ona się przyjmie w języku. Skąd jednak ta dwoistość odmiany: SMS-u i SMS-a? Kiedy wybieramy końcówkę -a, kiedy zaś -u? Czy mówimy postu czy posta, zamku czy zamka, blogu czy bloga? Postaram się dzisiaj bliżej to wyjaśnić.

     

    Na wstępie należy wspomnieć, że w deklinacji rzeczowników dopełniacz liczby pojedynczej może mieć 4 końcówki: -a, -u, -i oraz -y.

     

    Końcówki -i oraz -y

    Te dwie końcówki nie sprawiają kłopotów:

    1. Końcówka -i – cechuje część rzeczowników r. żeńskiego, np. (tej) pani, sagi, topieli itp.
    2. Końcówka -y – cechuje również część rzeczowników r. żeńskiego, np. (tej) wody, firany, szafy, oraz rzeczowniki r. męskiego zakończone samogłoską -a, np. (tego) starosty, atlety itp.

    Problemu nie sprawia również rodzaj nijaki rzeczowniki r. nijakiego zawsze przybierają w D. lp końc. -a, np. słońca, dziecka, morza, nieba, biegania.

     

    Końcówka -a oraz -u

    Jedyne trudności wiążą się z rodzajem męskim i wyborem między końc. -a oraz -u, gdyż NIE ISTNIEJĄ jasne i jednoznaczne kryteria, które decydowałyby o tym, kiedy D. lp ma mieć końc. -a, kiedy zaś -u, dlatego też np. odmiana SMS-u (SMS-a) jest tak kłopotliwa. Mimo to można wyróżnić pewne kryteria cząstkowe, które sugerują wybór odpowiedniej końcówki.

    Otóż końcówka -a jest charakterystyczna dla następujących klas semantycznych:

    • Nazwy osób i zwierząt: lekarza, redaktora, pisarza, generała, rekina, zająca (wyjątki: wołu, bawołu).
    • Nazwy narzędzi, naczyń, miar, wag, liczb i miesięcy: tasaka, tłuczka (ale już śrubokręta lub śrubokrętu); garnka, kubka; kilometra, węzła; funta, kilograma; miliarda, tuzina; marca, maja, września.
    • Nazwy owoców, grzybów, marek fabrycznych, tańców i gier: ananasa, arbuza; borowika, prawdziwka; opla, volkswagena; poloneza, walca; golfa, pokera.

    Z kolei końcówka -u jest zaś charakterystyczna dla:

    • rzeczowników abstrakcyjnych, zbiorowych i materialnych, np. humoru, wdzięku; tłumu, zbioru; bursztynu, cementu.
    • skrótowców, np. LOT-u, PAN-u, PWN-u, a także: SMS-u (!), GPS-u.

    Oczywiście wiele jest wyjątków od tych zasad, ponieważ – jak wspomniałem – nie są to kryteria bezwyjątkowe, ale raczej cząstkowe.

     

    Poza wymienionymi klasami rzeczowników warto jeszcze wspomnieć o kryterium znaczeniowym – w przypadku homonimów (czyli słów identycznie brzmiących i/lub wyglądających) zależnie od znaczenia inna jest końcówka. Takich par rzeczowników jest sporo:

    • zamek – D. zamku (budowli), ale zamka (błyskawicznego, np. w kurtce),
    • przypadek – D. przypadku (zbieg okoliczności), ale przypadka (kategoria fleksyjna, np. dopełniacz),
    • strach – D. strachu (uczucie), ale stracha na wróble,
    • bal – D. balu (zabawy), ale bala (kłody drzewa),
    • post – D. postu (wstrzemięźliwość od jedzenia), ale posta (wiadomość na forum internetowym) – choć w tym ostatnim wypadku to rozróżnienie semantyczne ma na razie pokrycie bardziej w praktyce językowej niż w rozstrzygnięciach słownikowych.

     

    Wracając jednak do meritum sprawy: SMS-a czy SMS-u? Jak pisałem wcześnie, obie formy są poprawne, choć WSPP uznaję formę SMS-a za potoczną (inaczej niż WSO czy WSWO, które podają właśnie D. SMS-a, a formę SMS-u rezerwują dla SMS-u [!] rozumianego jako «system przesyłania krótkich wiadomości tekstowych za pomocą telefonów komórkowych»). Mimo to możliwe, że to właśnie dopełniacz SMS-a wyprze formę SMS-u. Wiele zresztą „świeżych” słów w polszczyźnie cechuje się właśnie tą końcówką: skanera, plotera, komputera, posta czy bloga (obocznie do blogu).

    Podsumowując: czas pokaże, czy powszechne stanie się wysyłanie SMS-u, czy SMS-a. Na razie można wysyłać jednego i drugiego :)

     

    Źródła, do których warto zajrzeć:

    • Wielki słownik poprawnej polszczyzny (WSPP), Warszawa 2007, s. 1562–1563;
    • M. Bańko, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa 2005, s. 178–179;
    • H. Jadacka, Kultura języka polskiego. Fleksja, słowotwórstwo, składnia, Warszawa 2005, s. 21–22.
Autor: Łukasz Mackiewicz

Komentarze  

 
# Adam 2011-01-13 09:23
Panie Łukaszu, Pańskie słowa: Podsumowując: czas pokaże, czy powszechne stanie się wysyłanie SMS-u, czy SMS-a. Na razie można wysyłać jednego i drugiego :)

Coś mi tutaj Panie Łukaszu nie gra.
Według mnie , możliwym jest wysyłanie (Kogo? Czego?) SMS-a i SMS-u, czyli jednego i drugiego, natomiast wysłać możemy tylko (Kogo? Co?) SMS-a, czyli wyłącznie tego pierwszego ! :),
Adam.
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Łukasz M. 2011-01-13 18:30
Adamie, w ostatnim zdaniu miałem na myśli wyłącznie dopełniacz. W bierniku jest oczywiście albo "SMS", albo "SMS-a".
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Adam 2011-01-16 20:37
Łukaszu, oczywiście rozumiem Twoje intencje, ale wydaje mi się, że ich "zmaterializowan iu" w poincie brakło perfekcji. Ja odczułem, że chciłeś, w żartobliwy sposób, jeszcze raz stwierdzić poprawność obu dopełniaczowych form SMS- ów. Nie stosując dowcipnej formy pewnie napisałbyś: Póki co, mówiąc o wysyłaniu przez komórkę wiadomości możemy użyć obu form. Pisząc na skróty, w formie żartobliwej, rolę opisu powinien zastąpić przykład, tzn. zdanie mówiące o wysyłaniu, winno wymagać użycia dopełniaczowej formy SMS, i wtedy byłaby pełnia szczęścia.
"Póki co, jest możliwe wysyłanie jednego i drugiego". To zdanie nie budziłoby żadnych wątpliwości. Wtedy w przytoczone zdanie mogę w miejsce "jednego i drugiego" wstawić "SMS-u" i "SMS-a" i wszystko jest OK.
Mój komentarz jest to pewnie rixari de asini umbra, , ale nie wypływa z żadnych niskich pobudek, a jedynie z czystej, choć może infantylnej, miłości do języka.
Serdecznie pozdrawiam,
Adam.
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Stach 2011-05-23 21:06
@ Adam i Łukasz
*"Póki co, jest możliwe wysyłanie jednego i drugiego". To zdanie nie budziłoby żadnych wątpliwości.*

"Póki co" (brrr), jest możliwe też użycie dopełniacza po czasowniku, z przeczeniem: "Na razie można nie wysyłać jednego i drugiego" tj. SMS-u lub SMS-a (choć byłem fanem STS-u, nie zaś STS-a)...
Pozdrawiam serdecznie obu Panów,
Stach
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Adam 2011-10-04 08:42
Stachu, nie zdawałem sobie sprawy, że "póki co" wywołuje, nazwijmy to, ciarki odrazy:). Niektórzy nazywają to wyrazenie mianem "jednego ze szkaradniejszyc h rusycyzmów". Ja jednak aż takiej odrazy do tego typu zapożyczeń nie czuję. Nie uważam aby języki musiała charakteryzować "czystośc rasowa", a nawet dostrzegam dobre strony zapożyczeń - ludzie używający podobnych słów mogą się łatwiej porozumieć.
Razi mnie "póki co" nadużywane w mediach, ale nie w takim kontekście, w jakim pojawiło się w naszej dyskusji.
Jeśli chodzi o, twoją Stachu, uwagę dotyczącą przeczenia, to troszkę rozszerza ona temat, ale chyba nie wnosi nic do meritum. Moja uwaga dotyczyła faktu, że możliwym jest wysyłanie SMS-a i SMS-u, natomiast wysyłać możemy tylko SMS-a, a nie możemy wysłać SMS-u. Można poszukać innych kombinacji gdzie występuje użycie dopełniacza, np. "Na razie nie można wysyłać jednego i drugiego", jednak jest to pdanie zdania o innym znaczeniu, a nie nowej formy gramatycznej.
Pozdrawiam . Cieszy mnie ujawnienie się jeszcze jednego pasjonata, który lubi dzielić słowo na czworo.
Swoją drogą, dlaczego dzielimy włos na czworo a nie na cztery? Czyżby części podziłu były męskiego i żeńskiego rodzaju?
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Andrzej 2011-10-21 11:56
interesuje mnie kwestia, jakie gremium u nas w kraju jest osteczną wyrocznią i czy takowe w ogóle istnieje w sprawach "ta forma jest poprawna, a taka nie". Wypowiada się wielu językoznawców, każdy z nich ma z pewnością olbrzymią wiedzę, ale czy każdy z nich ma takie same opinie np. na temat smsa? I jak ma sobie radzić "Polak mały", jeśli w jednym słowniku widzi jedną regułę, a w drugim inną?
a wczoraj w radiowej "trójce" redaktor zwrócił jednej pani słuchaczce uwagę, że właściwa jest forma smsu, a nie smsa (ta jest tylko potoczna). Pani twierdziła, że mówić się powinno: smsa. Powyżej p. Mackiewicz twierdzi, że obie formy są właściwe (a nie: tylko jedna z nich, a druga potoczna). Pytanie: na kim powinniśmy się opierać; na indywidualnych opiniach językoznawców czy na ostatecznym źródle językowym (jeśli takowe istnieje, patrz: początek mojego komentarza)?
czy reguły gramatyczne automatycznie wolno nam stosować w odniesieniu do słów obcych?
PS. osobiście nigdy nie będę używał formy sms-u!!!!:)))
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Łukasz M. 2011-11-08 08:34
Andrzeju, postanowiłem szerzej odpisać na Twoje pytania.

Zachęcam do lektury: ekorekta24.pl/.../....

ŁM
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Maria 2011-11-24 13:22
podajcie 10 wyrazów z końcówką ez rzeczowników rodzaju żeńskiego
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Mirek 2013-05-16 14:27
Koledzy! Powoli. Odkąd to biernik rzeczownika SMS brzmi: SMS-a? Widzę tego SMS-a? Nie. Poprawnym jest tylko i wyłącznie zdanie: "widzę ten SMS".
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# Mirek 2013-05-16 14:33
Mario. Ale sobie wymyśliłaś. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z końcówką "eż" może bym wynalazł (rubież, grabież, Macież - nazwa kabaretu w odróżnieniu od "macierz", etc) ale z "ez"? Ciężko. Jedynie co mi przychodzi na myśl to imię Inez.
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# gps trackers 2014-04-15 03:18
Thanks for sharing your thoughts on liczba pojedyncza. Regards
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 
 
# how to sleep better 2014-04-16 15:26
Do you mind if I quote a few of your posts as long as I provide credit and sources back to your webpage?

My blog site is in the very same niche as yours and my users would certainly
benefit from a lot of the information you present here.
Please let me know if this is okay with
you.
Cheers!

Have a look at my web page - how to
sleep better
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 

Dodaj komentarz


Korekta Tekstów
Czy szukasz
redaktora lub korektora?
Jeśli tak, to trafiłeś
we właściwe miejsce!
Oto, czym się zajmujemy:
  • redagowanie książek,
  • korekta książek,
  • redakcja i korekta CV
    i listów motywacyjnych,
  • korekta tekstów na stronach WWW,
  • redagowanie i korekta tekstów innego rodzaju.
Wyślij tekst do wyceny!
Dlaczego warto?
  • Bezpłatna wycena
    już w 4 godziny!
  • Darmowa próbka 5 stron!
  • Bez dopłaty za
    zlecenia ekspresowe!