Polecamy

  • Warsztat pisarza
  • Listy do młodego pisarza
  • Jak pisać. Pamiętnik rzemieślnika
  • Będę pisarzem
  • Autor 2.0
  • Praktyczny kurs pisarstwa
  • Porady prawne
Aktualności językowe

  • W szkole uczy się dzieci podziału na części mowy i części zdania. Oba te podziały są oczywiście nieco uproszczone, a spośród części mowy wymienia się takie, jak: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, przysłówki, liczebniki, zaimki, partykuły, spójniki, przyimki i wykrzykniki, przy czym stosunkowo mało uwagi poświęca się czasownikom. Czy słusznie? Dziś chciałbym opowiedzieć o czasownikach niewłaściwych, o których na poziomie szkolnym chyba się nie wspomina, choć może od tego czasu, gdy zakończyłem swoją edukację, coś się zmieniło w podstawie programowej :)

    Co to jest czasownik – oczywiście każdy wie, dlatego pomińmy teoretyczne dywagacje :) Można wyróżnić co najmniej 7 kategorii fleksyjnych czasownika:

    • czasja piszę, ja pisałem;
    • trybja piszę, ja pisałbym;
    • osobaja piszę, ty piszesz;
    • liczbaja piszę, my piszemy;
    • rodzajon pisał, ona pisała;
    • przypadekpiszący, piszącego;
    • deprecjatywnośćprofesorzy pisali, profesory pisały.

    Dodatkowo można wyróżnić jeszcze dwie kategorie fleksyjne:

    • aspektpisać, przepisać; choć są też czasowniki dwuaspektowe, np. abdykować: Król abdykował na rzecz swojego syna (forma dokonana), Kilka razy już abdykował, a potem wracał na tron – forma niedokonana.
    • stronapisał, jest pisany.

    Nie we wszystkich jednak gramatykach aspekt i strona są uznawane za kategorie fleksyjne.

    A teraz najważniejsze pytanie: czy owe 7 kategorii fleksyjnych dotyczy wszystkich czasowników? Otóż nie! Dotyczą one wprawdzie większości z nich, ale nie… czasowników niewłaściwych (czasem są one też określane jako czasowniki niefleksyjne lub defektywne).

    Czasowniki niewłaściwe to takie, które odmieniają się jedynie przez czas i tryb (ale już nie przez osoby, liczby i rodzaje).

    Przykład: bezokolicznik mdlić:

    • czas: mdli, mdliło, będzie mdliło (będzie mdlić),
    • tryb: mdliłoby, byłoby mdliło, niech mdli.

    I to wszystko! Tylko te kilka form. Najbardziej fascynujące jest to, że czasowniki niewłaściwe blokują zwykły podmiot gramatyczny (czyli podmiot w mianowniku), np.:

    • Mdli mnie, a nie: *Ja mdlę,
    • Przybywa wody w rzece, a nie: *Woda przybywa w rzece.

    Wiele jest jednak czasowników, które nie łączą się z podmiotem-mianownikiem tylko w jednym ze swoich znaczeń lub w pewnym schemacie składniowych, np.:

    • Grzmi, ale: Wykładowca grzmiał z katedry,
    • Wydaje się, że mu się uda, ale: Wszystko się wydało.

    Wbrew pozorom czasowników niewłaściwych jest w polszczyźnie całkiem sporo – w Innym słowniku języka polskiego naliczono ich ponad 500 (uwzględniając te czasowniki, które nie łączą się z podmiotem-mianownikiem tylko w niektórych schematach składniowych lub znaczeniach). Poza wymienionymi wyżej są to np.: błyskać się, brakować, nie ma, powodzić się, swędzieć, ściemniać się, zależeć, zdarzać się, zdawać się i wiele, wiele innych.

    Nie zawsze łatwo określić, czy mamy do czynienia z czasownikiem niewłaściwym. Takim problematycznym czasownikiem jest np. przystoi i jemu właśnie poświęcimy nieco uwagi w kolejnym tekście.

    Więcej o czas. niewłaściwych:

    • M. Bańko, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa 2005, s. 100–101.
    • M. Bańko, Z pogranicza leksykografii i językoznawstwa. Studia o słowniki jednojęzycznym, Warszawa 2001, 237–248.
Autor: Łukasz Mackiewicz

Komentarze  

 
# Ania 2011-06-03 13:45
W podstawie programowej musiało widocznie zmienić się bardzo dużo bo w ćwiczeniu do klasy drugiej gimnazjum w teście przed egzaminem jest zadanie z czasownikami niewłaściwymi. Tylko nie przypominam sobie żeby było to gdzieś w ćwiczeniu szybciej!

I wielkie dzięki bo to mi się przydało:)
Odpowiedz | Odpowiedz z cytatem |
 

Dodaj komentarz


Korekta Tekstów
Czy szukasz
redaktora lub korektora?
Jeśli tak, to trafiłeś
we właściwe miejsce!
Oto, czym się zajmujemy:
  • redagowanie książek,
  • korekta książek,
  • redakcja i korekta CV
    i listów motywacyjnych,
  • korekta tekstów na stronach WWW,
  • redagowanie i korekta tekstów innego rodzaju.
Wyślij tekst do wyceny!
Dlaczego warto?
  • Bezpłatna wycena
    już w 4 godziny!
  • Darmowa próbka 5 stron!
  • Bez dopłaty za
    zlecenia ekspresowe!